Vragen? Bel +31 (0) 30 602 16 17

Roep om een sociale zekerheidstelsel voor zelfstandigen groeit. Maar willen ze dat zelf wel?

Hugo Jan Ruts op 21 maart 2017

Roep om een sociale zekerheidstelsel voor zelfstandigen groeit. Maar willen ze dat zelf wel?

Slechts een klein deel van alle zelfstandigen is verzekerd voor arbeidsongeschiktheid. Onverstandig en onverantwoordelijk roepen steeds meer experts. Ze vinden gehoor bij een deel van de politiek. Mogelijke coalitiepartners als CDA, GroenLinks en de ChristenUnie willen – in verschillende vormen – zelfstandigen verplichten zich te verzekeren voor arbeidsongeschiktheid.

Verreweg meeste zelfstandigen willen geen verplichte deelname

Het zzpkieskompas bestond uit een twintigtal stellingen, waar eerder ook politieke partijen op gereageerd hadden. De antwoorden die zelfstandigen invulden bij de vragen geven een goed beeld over hun mening.

  • Acht op de tien zelfstandigen vindt dat ze zelf verantwoordelijk zijn voor het regelen van een arbeidsongeschiktheidsverzekering (AOV).
  • Slechts 22% is het eens met de stelling dat zzp’ers verplicht mee moeten doen aan een collectieve AOV.
  • Nog iets minder (19%) vindt dat zelfstandigen verplicht moeten worden om een aanvullend pensioen op te bouwen.
  • 68% ziet niets in het plan van het CDA om de zelfstandigenaftrek te koppelen aan het hebben van een AOV.

Deze resultaten uit het zzpkieskompas, ingevuld door meer dan 10.000 zzp’ers verdeeld over alle sectoren, laten duidelijk zien dat zelfstandigen niets voelen voor verplichte verzekeringen.

Weerstand

De weerstand tegen een verplicht AOV is dus zeer groot. Waar komt dat nu door? Verreweg het merendeel, 75-80% blijkt uit verschillende onderzoeken, van de zelfstandigen is dat uit vrije wil. Een van de belangrijkste drijfveren van die groep is het hebben van vrijheid. Eindelijk ‘niets moeten’, zelf keuzes kunnen maken en daar ook verantwoordelijkheid voor durven nemen. Uit principiële redenen passen daarom veel zelfstandigen voor een verplichte verzekering.

Weerstand tegen instituties als verzekeringsmaatschappijen of het UWV speelt zeker ook een rol. Zie hier ook waarom zo weinig zelfstandigen hun lopende arbeidsongeschiktheidsvoorzieningen vanuit het dienstverband doorzetten bij het UWV. Een deel van de zelfstandigen zal tegen een verplichte AOV zijn, simpelweg omdat ze het zelf niet nodig (denken te) hebben. Bijvoorbeeld omdat ze het zzp-schap combineren met een parttime baan, ruime financiële buffers hebben of terug kunnen vallen op het inkomen van de partner.

Het ontbreken van vertrouwen dat een verplichte verzekering betaalbaar wordt en later ook daadwerkelijk iets gaat uitkeren, doet als laatste de deur dicht voor een (al dan niet collectief) verplichte AOV. De WAZ, wat een collectieve arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen was, is niet voor niets afgeschaft.

Verplicht AOV als zelfbescherming?

Hoeveel mensen zouden een autogordel omdoen wanneer die niet verplicht is? Soms moet je mensen nu eenmaal met een verplichting tegen zichzelf in bescherming nemen, is een argument van voorstanders van een verplicht AOV. Een principiëler standpunt is dat een arbeidsongeschiktheidsverzekering hoort bij ons op solidariteit gebaseerde sociale stelsel. Iedere werkende maakt er onderdeel van uit en moet er dus ook aan bijdragen, wat het ook betaalbaar houdt.

Anderen trekken de argumentatie voor een verplichte verzekering nog wat breder. Met een groeiend aantal onverzekerde zelfstandigen groeit ook het risico dat een deel uiteindelijk een beroep moet doen op de bijstand en dus op publieke middelen. Het feit dat zelfstandigen zich niet hoeven te verzekeren geeft hen de mogelijkheid om onder de (kost)prijs van werknemers hun diensten aan te bieden. Dat is voor sommigen nog een argument om naar een verplicht AOV te gaan.

Een verplichte AOV is in de door ons omringende landen voor zelfstandigen overigens heel gebruikelijk. In de UK doen zelfstandigen in bepaalde mate mee aan een collectief stelsel. In de België en Frankrijk zijn zelfstandigen verplicht zich (particulier) te verzekeren. In Zweden en de UK doen zelfstandigen mee het collectiefstelstel. In Duitsland zijn met name kwetsbare groepen verplicht verzekerd.

Compromis in coalitie?

Wel of niet een verplicht AOV zal binnen de formatie een klassieke tegenstelling opleveren. Aan de ene kant de liberale lijn van zelfredzaamheid van de VVD en D66 en aan de andere kant de sociaal-conservatieve lijn van het CDA, die zich daarin gesteund zal voelen door zowel de ChristenUnie als GroenLinks. De laatste drie zijn alle drie voorstander van de verplichte AOV, waarbij het CDA overigens een stelsel voor zich ziet dat slechts de eerste twee jaar van ziekte dekt.

Getalsmatig wint VVD/D66 deze discussie van het CDA plus een vierde coalitiepartner.

Toch is er wel reden om aan te  nemen dat de liberalen wel open zullen staan voor een stapje richting een verplicht AOV. D66 wil zelfstandigen ‘niet verplichten, maar verleiden’ om mee te doen aan een collectief stelsel van arbeidsongeschiktheidsverzekering. Het UWV moet dit volgens D66 uitvoeren door het openstellen van de WIA regeling voor alle zelfstandigen. Dat die regeling, waar starters gebruik van mogen maken, weinig populair is, baart de Democraten zorgen.

De druk op het verkleinen van de fiscale verschillen tussen werknemers en zzp’ers brengt de VVD op het spoor om mogelijk de zelfstandigenaftrek ‘te oormerken’. Zelfstandigen worden zo de facto toch verplicht om zich te verzekeren.

Overwinnen weerstanden

Het feit dat een doelgroep (zzp’ers) geen voorstander is van een maatregel, is op zich nog geen reden om die maatregel (verplicht AOV) niet in te voeren. Ook bij dit onderwerp spelen, zoals beschreven, meer argumenten dan sec het belang van de zelfstandigen.

Mocht het nieuwe kabinet nog iets willen gaan doen met een verplicht AOV dan lijkt het wel zinnig om serieus naar die weerstand te kijken en met name de onderliggende motieven.

Een regeling die eenvoudig is, betaalbaar, transparant is omtrent uitkeringsvoorwaarden, en mogelijk variabel en dus meeverend met de omzet, helpt in het geaccepteerd krijgen van de AOV voor zelfstandigen. Net zoals de weerstand van de autogordel uiteindelijk plaatsmaakt voor een vanzelfsprekend voorzorgsmaatregel.