+31 (0) 30 602 16 17
De emotie van demotie

De emotie van demotie

Pierre Spaninks, Zzp-expert - 13 november 2018
Column

Demotie, daar ging Werkverkenners over op 13 november 2018: carrièregewijs een stapje terug doen in plaats van een stapje vooruit. Columnist en ZZP-expert Pierre Spaninks beluisterde de podcast en snapte meteen waarom het onderwerp bij werknemers zo veel emotie oproept. 

De-motie is natuurlijk het tegenovergestelde van pro-motie. In plaats van meer macht, meer geld en meer status krijg je minder van dat alles. Daarmee is het ook meteen typisch iets van hiërarchische organisaties met rangen en standen waar doorheen je carrière kunt maken of niet. Het archetype van die organisatie is het leger. Als je daar maar hard genoeg je best doet en je weet je meerderen te behagen, dan mag je honderd mensen gaan commanderen in plaats van eerst tien, mag je een extra streep op je mouw naaien en krijg je ook nog een paar tientjes meer in de maand. Dat heet pro-motie: je wordt vooruit-geschoven, naar een hogere trede op de trap.

Demotie, waar het in Werkverkenners over ging, is de logische tegenhanger van die promotie: een degradatie. In plaats van dat je een hogere rang krijgt, word je juist teruggezet. Je moet bij je meerdere komen, hij rukt een streep van je mouw, en je moet die paar tientjes weer inleveren. En als je het echt goed hebt verkloot, breekt hij ook nog eens je sabel.

Omdat veel van de organisaties waarin we werken nog steeds naar het leger gemodelleerd zijn, gebruiken we diezelfde termen daar ook. Promotie gloort voor wie de prestatienormen overtreft en ook anderszins in de smaak valt, demotie of ontslag dreigt voor wie te duur wordt bevonden in verhouding tot wat hij of zij oplevert.

Hoe dat voelt, promotie en demotie, kun je zien aan de werkwoorden die we gebruiken in combinatie met die zelfstandige naamwoorden. Promotie 'maak' je, dat is je eigen verdienste. Een demotie 'krijg' je, dat is iets wat je overkomt en wat je maar hebt te accepteren. De gevoelens die daarbij horen zijn blijdschap en erkenning in het ene geval en teleurstelling of boosheid in het andere.

Een essentieel onderdeel van het hiërarchische organisatiespel is nog dat er zo vaak iemand moet promoveren dat de anderen blijven geloven dat zij daar zelf ook kans op maken, dat er niet te vaak iemand een demotie moet krijgen omdat dan iedereen de moed in de schoenen zou zinken, en dat per saldo de meerderheid gewoon blijft zitten waar die zit omdat er ook nog gewoon gewerkt met worden.

Tot zover over demotie in engere zin, zoals we het woord van oudsher kennen. Wie daar gevoel voor heeft, merkte dat die in Werkverkenners op de achtergrond ook nog steeds meespeelt. Tegenwoordig wordt het woord behalve in die onvrijwillige en betreurenswaardige betekenis ook in positievere zin gebruikt. In de uitzending ging het uiteindelijk daarom.

In plaats van als straf of anderszins gedwongen, kunnen mensen namelijk ook volkomen uit vrije wil een stapje terug doen. De een kan, wil en mag blijven werken maar merkt dat zijn of haar belastbaarheid afneemt. Een tweede krijgt behoefte om naast zijn of haar baan iets anders te doen dat ook tijd, aandacht en energie vraagt - mantelzorg, een studie, vrijwilligerswerk, een eigen bedrijfje opzetten, noem maar op. Een derde wil geleidelijker dan van de ene dag op de andere de overgang maken van fulltime werk naar pensioen. Zulke bewust zelfgekozen en vrijwillige demoties zijn alleen maar mooi en nuttig of anderszins prijzenswaardig. Het is heerlijk als werknemers kansen voor zichzelf zien en de mogelijkheid krijgen om daar gebruik van te maken.

Alleen: de keren dat ik in mijn omgeving een demotie heb meegemaakt, heb ik me toch altijd afgevraagd hoe compleet die vrijwilligheid was. Vaker wel dan niet leek er een periode aan vooraf te zijn gegaan waarin iemand tevergeefs probeerde de werkprocessen of de organisatie aan te passen om zijn of haar functie in alle aspecten en in volle omvang te kunnen blijven uitoefenen. Was het gelukt om die aanpassingen te plegen, dan had iedereen daar profijt van gehad. De persoon zelf, zijn of haar naasten, en het werk zelf waarschijnlijk ook. Nu blijft alles bij het oude - ook wat niet werkt, op den duur voor niemand - en zit de gedemoveerde feitelijk slechts zijn of haar tijd uit totdat de eerste keer de AOW wordt bijgeschreven.

Al die emoties rond demotie waar het in Werkverkenners over ging, die komen misschien wel daar vandaan. Net als de gêne waarmee betrokkenen er vaak over spreken. Als dat zo is, dan hoop ik dat we wat betreft in een overgangsfase zitten, en dat we op weg zijn naar een toekomst waarin het voor werknemers even gewoon is - of zelfs fijn - om een stapje terug te doen als een stapje vooruit. Of om gewoon te blijven doen waar je goed in bent, natuurlijk, op de plek waar je je goed voelt en tegen het salaris waar je genoeg aan hebt.

Misschien gaat dan het aantal werknemers dat last heeft van psychische vermoeidheidsklachten ook wel weer eens naar beneden. Nu is dat volgens de laatste cijfers van het CBS een alarmerende 20%. Bij zzp’ers - is dat maar 8%. Als eigen baas hebben die demotie noch promotie te vrezen, en kunnen zij hun werk mee laten ademen met hun leven.

Terug naar het overzicht