Vragen? Bel +31 (0) 30 602 16 17
Pierre Spaninks, zzp expert

Naar een basisstelsel van sociale zekerheid voor alle werkenden

Pierre Spaninks, zzp expert op 17 maart 2017

In de derde uitzending van Werkverkenners (dinsdag 21 maart van 19:00-19:30 op BNR) vraagt presentator Rens de Jong zich af hoe het zit met de sociale zekerheid van de zzp’er en hoe het daarmee verder moet. Ik mocht daar ook een bijdrage aan leveren, net als hoogleraar socialezekerheidsrecht Mies Westerveld. Hier de essentie van mijn verhaal.

De vaste baan voor het leven bestaat niet meer.

Loondienst is niet meer het antwoord op elke vraag naar arbeid. Steeds meer mensen willen en kunnen steeds meer zelf verantwoordelijkheid nemen. Ze willen zelf kiezen op welke manier ze de risico’s managen die voortvloeien uit de keuzes die ze maken. En wat daar de laatste jaren nog eens bij komt: mensen zijn niet meer uitsluitend en hun leven lang werknemer, werkgever of zelfstandige. Dat zijn rollen die die mensen na elkaar spelen in opeenvolgende levensfasen of vaak zelfs naast elkaar tegelijkertijd. Die hybridisering van de arbeidsmarkt wordt belichaamd door de moderne werkende.

Het is niet de getalsmatige opkomst van de zzp’er die druk zet op het sociale stelsel. Het is de optelsom van bovenstaande ontwikkelingen, die maakt dat we niet meer uit de voeten kunnen met verzekeringen en pensioenen die gekoppeld zijn aan iemands werkgever of bedrijfstak.

Grenzen van het systeem

Tegen de grenzen van dat systeem lopen we nu op. Niet alleen de zzp’ers maar iedere moderne werkende, waarvan er inmiddels al meer dan miljoen zijn en wat er overduidelijk alleen maar meer worden. Als het bestaande sociale bouwwerk inderdaad faalt omdat het niet meer beantwoordt aan de eisen van deze tijd, is het geen oplossing om het uit te breiden met een bijgebouwtje speciaal voor zzp’ers.

Zekerheid organiseren rond het individu

Veel duurzamer en dus veruit te prefereren is het om de oude principes helemaal los te laten en de overgang maken naar een stelsel dat wél toekomstbestendig is. Daarin wordt zekerheid niet meer gekoppeld aan het werk dat mensen doen of aan hun relatie tot de arbeidsmarkt, maar aan het individu. Dat kan radicaal, met compleet persoonlijke potjes. Maar misschien is het wel slimmer om in elk geval de basis te regelen via collectieve risicodeling. Echt grote klappen (zoals blijvende complete invaliditeit of zo oud worden als Methusalem) kun je nu eenmaal niet in je eentje opvangen.

De overgang maken naar zo’n nieuw stelsel lijkt een hele opgave, maar zo heel moeilijk hoeft het nou ook weer niet te zijn. We hebben zoals gezegd al de Participatiewet (bijstand), de Zorgverzekeringswet (basisverzekering), de Wet Langdurige Zorg, en de Algemene Ouderdomswet.

Vier wettelijke regelingen waar iedere Nederlander verplicht premies voor betaalt, inkomensafhankelijk, ook de zzp’er. De premies voor die verzekeringen en de uitkeringen kunnen we zo ver verhogen dat voor iedereen een aanvaardbaar minimumniveau is gegarandeerd. Wie behoefte heeft aan meer, kan zich daarvoor vrijwillig bijverzekeren.

Zo creëer je een moderne vorm van solidariteit die er niet alleen voor zorgt dat alle werkende Nederlanders bij tegenspoed terug kunnen vallen op dezelfde stevige basis, maar die tegelijk ruimte laat voor eigen verantwoordelijkheid.

Overgangsmaatregelen

Natuurlijk zullen er overgangsmaatregelen nodig zijn. De inleg en de rechten van werknemers die nu in de tweede pijler pensioen opbouwen, moeten verhuizen naar de eerste pijler. Dat kan op zich kostenneutraal. De rechten en de verplichtingen van zelfstandigen die nu al een oudedagsreserve opbouwen in de derde pijler, moeten worden afgestemd op de hogere opbouw in de eerste. En in de sociale verzekeringen (met name die tegen de financiële gevolgen van arbeidsongeschiktheid) zal een mogelijkheid tot opt out moeten zitten voor diegenen uit de huidige generatie die zelf al iets hebben geregeld.

Wie moet de uitvoerder worden, van dat nieuwe stelsel? Zelf heb ik daar niet bij voorbaat een voorkeur in. Belangrijke criteria lijken me dat het effectief, efficiënt, en rechtvaardig gebeurt. Dat kan publiek via de overheid en dat kan privaat via de markt. Beide opties hebben hun voor- en nadelen.

Een uitgebreidere versie van dit blog is te lezen op de website van Pierre Spaninks http://pierrespaninks.nl/blog