Vragen? Bel +31 (0) 30 602 16 17
Pierre Spaninks, ZZP-expert

Zonder personeel in politiek en polder

Pierre Spaninks, ZZP-expert op 21 augustus 2017

Als er in Den Haag wordt gesproken over de arbeidsmarkt en over sociale zekerheid, gaat alle aandacht uit naar de woordvoerders van de grote politieke partijen en de belangenbehartigers van werkgevers en werknemers. De stem van een miljoen zelfstandigen zonder personeel wordt niet of nauwelijks gehoord, terwijl er juist voor hen zo veel op het spel staat. Hoe komt dat, en hoe zou het beter kunnen?

Met die vragen opent het nieuwe seizoen van Werkverkenners. Presentator Rens de Jong gaat erover in gesprek met Roos Wouters (initiatiefneemster van Werkvereniging), Fedde Monsma (auteur van Poldermodel 3.0) en Mei Li Vos (voormalig Tweede Kamerlid voor de PvdA, nu actief voor AVV). Dinsdag 22 augustus tussen 19:00 en 19:30 uur op BNR Nieuwradio.

Alvast een voorbeschouwing van ZZP-expert Pierre Spaninks. Volgens hem schieten de belangenorganisaties van zelfstandigen te kort en is het de hoogste tijd voor een alternatief: principieel, helder, consistent, transparant, en democratisch. 

Vorige week ontving informateur Zalm de voorzitters van de SER, het VNO-NCW en de FNV. Hij had hen uitgenodigd om te horen of zij er samen waren uitgekomen met de dossiers die de politiek over de dijk de polder in had gegooid: de hervorming van pensioenstelsel, de loondoorbetaling voor zieke werknemers, en wat inmiddels heet ‘het zzp-probleem’.

Ook voorzitter Maarten Post van Stichting ZZP Nederland had – via Elsevier Weekblad - naar een invitatie gehengeld, maar bleef tevergeefs aan de telefoon gekluisterd. Overigens leidde het gesprek in het Johan de Witthuis tot niets, of het moest de conclusie zijn dat werkgevers en werknemers wel graag overal over willen meepraten maar steeds minder vaak iets te melden hebben.

Wat Maarten Post graag mee had willen geven aan de onderhandelaars van VVD, D66, CDA en ChristenUnie, mocht hij zaterdag alsnog uit de doeken doen in De Telegraaf. Hij deed dat samen met Charles Verhoef van Zelfstandigen Bouw en Denis Maessen van PZO-ZZP. Het artikel was een treffende illustratie van alles wat er mis gaat met de zelfstandigen zonder personeel in politiek en polder.

Op zich hebben de drie natuurlijk helemaal gelijk als zij stellen dat het niet meer van deze tijd is om de oplossing van grote sociaaleconomische vraagstukken af te laten hangen van het overleg van werkgevers en werknemers. En natuurlijk is het terecht als zij erop wijzen dat VNO-NCW en FNV niet kunnen spreken voor de een miljoen zzp’ers in dit land. Maar zijn zij zelf daarvoor wél in de positie?

De drie zzp-bonden die zo graag bij de informateur aan tafel hadden gezeten, claimen dat zij samen 70.000 leden hebben. Voor zover dat ‘leden’ mogen heten, want ZZP Nederland is geen vereniging met leden maar een stichting die op abonnementsbasis diensten verleent aan zelfstandigen, en PZO-ZZP is vooral een overlegorgaan van brancheorganisaties. Maar goed: met dat aantal zouden zij samen kunnen staan voor een magere 7% van het totaalaantal zzp’ers.

De enige club van enig belang naast deze drie is FNV Zelfstandigen. Dat heeft ook nog eens 30.000 leden (echte, dat moet gezegd). Daarmee komt de dekkingsgraad van de zzp-bonden op ruim 9%. Dat is en blijft onvergelijkbaar met de getalsmatige macht van de vakbonden, die bij 7 miljoen werknemers in loondienst samen 1,7 miljoen leden hebben (zij het dat daar ook veel gepensioneerden onder zijn).

Zelfs in een tijd dat zzp’ers politiek zwaar onder vuur liggen, slagen hun belangenbehartigers er niet in hun doelgroep echt te mobiliseren en te verenigen. Voor zover ik weet is er nooit onderzoek naar gedaan waar dat precies aan ligt. Maar als ik mag afgaan op wat ik om me heen hoor, dan heeft dat alles te maken met hun imago en met de standpunten die zij innemen.

  • ZZP Nederland is voortgekomen uit vakbond CNV. Voorzitter Maarten Post komt daar ook vandaan. De stichting presenteert zich als dé club voor ondernemende vakmensen, maar voert een uphill battle tegen het beeld van een assurantiekantoor met fans.  
  • PZO-ZZP is ooit veelbelovend begonnen door een groot aantal beroepsverenigingen van zelfstandige professionals samen te brengen en hun gedeelde belangen te behartigen, maar heeft zichzelf vrijwel onzichtbaar gemaakt door een innig samenwerkingsverband aan te gaan met VNO-NCW en MKB-Nederland.
  • Zelfstandigen Bouw was ooit onderdeel van de FNV maar is daar uitgestapt, en dat heeft de club geen windeieren gelegd. Van de drie heeft deze kleinste veruit de meeste ‘smoel’, wat natuurlijk alles te maken heeft met de binding aan een branche waar de leden hun gezamenlijke identiteit aan ontlenen.
  • FNV Zelfstandigen trok tot voor kort veel samen op met ZZP Nederland, PZO-ZZP en Zelfstandigen Bouw, en viel daarbij op door een deskundige inbreng. Maar sinds de terugkeer in de schoot van de vakfederatie is daar de klad in gekomen. Van een zelfstandig geluid, in beide betekenissen van het woord, is helaas geen sprake meer.

De overgrote meerderheid van zzp’ers herkent zich niet in de (dus niet zo heel) grote vier en voelt er sowieso weinig voor zich via hen te organiseren. Met de standpunten die zij innemen en de manier waarop zij die uitdragen, spreken zij ook lang niet iedere zzp’er aan.

Als hun voorzitters zich in De Telegraaf afzetten tegen de traditionele vakbonden en ruimte vragen voor zzp’ers om te ondernemen, zal dat vast in goede aarde vallen. Maar bij hun herhaalde voorstellen om zzp’ers een eigen wettelijke status te geven en voor hen een ‘winstbox’ te creëren in het belastingstelsel, kunnen maar weinigen zich iets voorstellen – laat staan dat mensen er warm voor lopen.

De manier waarop de zzp-bonden zich daarbij afzetten tegen ‘schijnzelfstandigen’ komt niet op iedereen even sympathiek over, en de suggestie dat afgelopen jaren op grote schaal mensen zzp’er zijn geworden louter om fiscale redenen al helemaal niet. Dat kan makkelijk worden begrepen als steun aan het beleid dat de PvdA en de VVD de afgelopen vijf jaar hebben gevoerd en dat tot de DBA heeft geleid.

Het besluit van het kabinet om de handhaving van die wet op te schorten heeft de rust in de markt niet hersteld. In het land wordt het de vier terdege aangerekend dat zij in de voorbereidingsfase niet eerder afstand hebben genomen van de wet. Volgens staatssecretaris Wiebes zijn degenen die onder de DBA te lijden hebben allemaal ‘schijnzelfstandigen’. Dan komt het niet fijn over wanneer belangenorganisaties in dezelfde termen gaan spreken.

Ook als het gaat over de zelfstandigenaftrek lijken de zzp-bonden het verkeerde frame over te nemen. Die zou bedoeld zijn om zzp’ers hun pensioen- en arbeidsongeschiktheidsvoorziening van te laten betalen, dat zouden zij nu ten onrechte niet doen, en daardoor zouden zij zich (al dan niet vrijwillig) tegen te lage tarieven op de arbeidsmarkt aanbieden. Om dat tegen te gaan, zou er een heffingskorting moeten komen die hoger wordt naarmate zzp’ers meer geld opzijzetten voor pensioen of arbeidsongeschiktheid. Dat is een veel te beperkte uitleg van de zelfstandigenaftrek, waarmee ze ook nog eens afbreuk doen aan het recht van ondernemers om hun winst naar eigen inzicht te besteden.

Van clubs die de belangen willen behartigen van alle zzp’ers in alle soorten en maten, mogen mensen een principieel verhaal verwachten dat helder en consistent wordt uitgedragen door een transparante, democratische organisatie. Wat dat betreft hebben de vier nog een lange weg te gaan. Zo lang zij op die weg niet meer vorderingen maken kunnen zij niet namens hun doelgroep spreken.

De hamvraag is natuurlijk hoe het dan wel moet. Is er een alternatief, als de zzp-bonden zich niet weten te herpakken? Van andere clubs die iets vergelijkbaars willen opzetten, verwacht ik niet veel. Sommige komen sympathiek over maar lijken weinig potentieel te hebben om te groeien, andere lijken niet meer dan pogingen om zzp’ers mee te nemen in campagnes die andere doelen hebben, hetzij ideëel hetzij commercieel.

Echt anders is het idee dat Martijn Aslander vorig jaar lanceerde om de kracht te benutten van de ‘zwerm’ van een miljoen zzp’ers. Hij vroeg zich af hoe die samen een poging zouden kunnen verijdelen om de zelfstandigenaftrek af te schaffen, en kwam met het idee van een opkomstreferendum. ‘Ik wed dat het voor de zwerm zzp’ers heus heel makkelijk is om 10.000 papieren handtekeningen te verzamelen voor een aanvraag naar de kiesraad, en vervolgens nog 300.000 digitale handtekeningen. Als het GeenPeil ook al gelukt is! (…) Hopelijk hoeft het niet zo ver te komen, maar mochten er instituties meelezen: wij zijn er klaar voor.’

Structureler dan zo’n eenmalig referendum is wat de Werkvereniging voor ogen staat. Die probeert (onder vele dingen meer) een doorlopend onafhankelijk onderzoek van de grond te krijgen dat de behoeften van ‘Modern Werkenden’ onpartijdig in kaart brengt. Wie zich opgeeft voor Jouw Stem wordt geregeld uitgenodigd om deel te nemen aan een korte online-enquête. De uitkomsten worden geanonimiseerd openbaar gemaakt. Zo wil de Werkvereniging ervoor zorgen dat die stem wordt gehoord en meegewogen in de besluitvorming.

Initiatiefneemster Roos Wouters (dinsdag te horen in Werkverkenners) is zelf de eerste om toe te geven dat het nog een pril project is dat nog handen en voeten moet krijgen en massa, maar ik geloof er wel in. Het is iets totaal anders is in een tijd dat meer van hetzelfde duidelijk niets meer oplevert.

Anders dan de werknemersbonden en de zzp-bonden wil de Werkvereniging niet een deelbelang behartigen maar openstaan voor iedereen die werkt aan zijn of haar positie in economie en samenleving. En daarbij is het heel direct en volkomen transparant, zodat niemand zich af hoeft te vragen wie er achter de schermen aan welke touwtjes trekt. Persoonlijk vind ik dat wel een verademing.